Maurice Swirc

Vraag een bestuursrechtdeskundige om een voorbeeld van een gemeente die veel juridische misstappen maakt en de kans dat de gemeente Valkenswaard wordt genoemd, is groot. Al jaren gaat deze Noord-Brabantse gemeente op een wel zeer creatieve wijze om met het recht.

Het absolute dieptepunt bereikte Valkenswaard in 2001 toen minister Pronk van Milieu hoogstpersoonlijk ingreep vanwege twee illegale bouwvergunningen voor villa’s. De Raad van State oordeelde in december 2002 dat de minister daarin volledig gelijk had.

De minister mag alleen in zeer uitzonderlijke gevallen gebruik maken van het zogenaamde vernietigings-Koninklijk Besluit, zo bepaalde de Tweede Kamer in 1991 in een notitie. Het uitgangspunt is dat sprake moet zijn van een zodanige ‘inbreuk op de rechtsorde’ dat ‘een dwingend openbaar belang’ is gediend met vernietiging. Het gaat daarbij onder meer om de situatie dat een gemeentebestuur een bouwvergunning afgeeft, terwijl datzelfde gemeentebestuur wist of behoorde te weten dat de vergunning in strijd is met het bestemmingsplan. Wanneer duidelijk is dat de gemeente en de aanvrager samenspannen, kan zelfs een vergunning met formele rechtskracht - waartegen dus geen bezwaar meer mogelijk is en op grond waarvan het gebouw er dus meestal al staat of wordt gebouwd - worden vernietigd.

In Valkenswaard gaat het onder meer om een villa die minstens tweehonderd kubieke meter groter was dan het geldende bestemmingsplan toestaat. De provincie Noord-Brabant weigerde eerder een verklaring van geen bezwaar in verband met deze overschrijding. Er bestaat volgens de Raad van State dan ook geen twijfel dat er sprake is van ’strijd met een goede ruimtelijke ordening’, die ‘een zodanige inbreuk op de rechtsorde’ oplevert dat de minister een ‘dwingend openbaar belang’ dient met zijn ingrijpen. Het gemeentebestuur en de bouwers die gezamenlijk naar de Raad van State stapten om het besluit van de minister aan te vechten haalden dus bakzeil. Toon de Gier - hoofddocent staats- en bestuursrecht van de Universiteit Utrecht - wijst er in het blad Administratiefrechtelijke Beslissingen op dat er heel veel bouwvergunningen worden afgegeven in Nederland die in soortgelijke mate afwijken van het bestemmingsplan. Het lijkt hem onwaarschijnlijk dat de minister die nu allemaal gaat vernietigen. Wat hem betreft is het dan ook de handelswijze van de burgemeester en wethouders in deze zaak die het ingrijpen van de minister legitimeert. Daar had de Raad van State dan ook meer de nadruk op moeten leggen in haar uitspraak in plaats van de overschrijding met tweehonderd kubieke meter centraal te stellen.

De twee villa’s - waarvan er een helemaal is afgebouwd en de ander bijna af is - moeten nu worden afgebroken. De eigenaren overwegen schadevergoeding te eisen van de gemeente. Uit een vrij compromitterend verslag van een bijeenkomst in januari 2000 van twee wethouders, een ambtelijk adviseur, één van de bouwaanvragers en zijn juridische adviseur staat hoe zij de weigering van de provincie om medewerking zullen omzeilen. Duidelijker bewijs voor de samenspanning is nauwelijks denkbaar. Frank Maas van de oppositionele PvdA-fractie vindt een schadevergoeding dan ook ‘absoluut niet aan de orde’.  Maas: ‘De grens tussen klantvriendelijkheid en cliëntelisme is in Valkenswaard gewoon zoek. Maar ook bij veel andere Noord-Brabantse gemeenten gebeuren dit soort dingen. Wij zijn geen uitzondering.’ Nog slechts één van de wethouders uit het vorige college dat de deals sloot met de villabouwers zit in het huidige college, vertelt Maas. Toch wil de PvdA het college tijdens een raadsvergadering op 27 februari ter verantwoording roepen voor deze kwestie. ‘Het huidige college heeft een dergelijke vergadering steeds proberen tegen te houden met procedurele argumenten, maar de 27ste gaan we ze echt ter verantwoording roepen.’

Verschenen als juridische column in Binnenlands Bestuur op 7 februari 2003.