Maurice Swirc

Begin jaren tachtig koopt bunkersloper Kruk bv het vooroorlogse fort Velsen in Noord-Holland. Het bedrijf hakt het fort voor een groot deel aan stukken voor gebruik in de wegenbouw en zet een bedrijfsgebouw op de bijbehorende grond.

In 2000 wijst de minister van OCW – op verzoek van monumentbeschermers – de restanten van het fort aan als beschermd monument. Dat doorkruist echter de bedrijfseconomische plannen van de gemeente Beverwijk op de plek van het fort. De kwestie komt terecht bij de Raad van State.

Het verhaal van de Stelling van Amsterdam – waar fort Velsen deel van uitmaakt – heeft iets tragisch. Tussen 1880 en 1920 legt het Departement van Oorlog deze 135 kilometer lange verdedigingslinie aan rondom Amsterdam. Het bestaat onder meer uit 44 forten en vele kazernes, dammen en sluisjes. Binnen 48 uur kunnen complete gebieden onder water worden gezet als verdediging tegen de vijand. Echter, bij het gereedkomen bestempelt het leger de verdedigingslinie – mede door de komst van het vliegtuig – als nutteloos.

In 1996 plaatst de Unesco de stelling van Amsterdam – onder meer vanwege de ingenieuze structuur – op de lijst van werelderfgoederen. Dat betekent echter niet dat het bouwwerk in Nederland automatisch de beschermde monumentenstatus geniet. De militaire stichting Menno van Coehoorn vraagt daarom aan de minister van OC en W om het met sloop bedreigde fort Velsen als rijksmonument aan te wijzen. Zowel de gemeente Beverwijk als de provincie Noord Holland ontraden de minister dat. Zij wijzen erop dat de gemeente in het gebied waar het fort staat een industrieterrein wil realiseren en een uitbreiding van de Beverwijkse haven met onder meer een containerterminal. Het economisch belang weegt hier zwaarder dan het cultuurhistorisch belang, vinden de gemeente en provincie. Gemeentelijk woordvoerder Sander van Schagen: ‘Het grootste deel van het fort is al afgebroken. Er staan alleen nog maar een paar muurtjes. Wat valt er nou nog te beschermen?’

In 2000 verleent de minister het fort toch de monumentenstatus. Vanwege de plaatsing op de Unesco-lijst moet de Stelling van Amsterdam zoveel mogelijk compleet blijven, oordeelt de minister. Het sloopbedrijf stapt – gesteund door de gemeente – naar de Haarlemse rechtbank. Die bekrachtigt echter het besluit van de minister.

Het gevecht wordt voortgezet bij de Raad van State. Niels Koeman is de advocaat van Kruk bv en de gemeente en tevens hoogleraar milieurecht. Tijdens de hoorzitting op 23 januari 2004 zet hij vraagtekens bij de waarde van de Unesco-lijst. Koeman wijst erop dat de hele binnenstad van Amsterdam op de lijst staat, evenals de partituur van de Negende Symfonie van Beethoven. Bovendien is het volgens hem niet de bedoeling van Unesco om al deze forten in oude glorie te herstellen.

‘Dat vragen wij ook helemaal niet’, zegt Willem Annema van de Stichting Menno van Coehoorn. ‘Koeman trekt ons verhaal bewust in het ridicule om zijn gebrekkige argumentatie te verhullen. De gemeente heeft gewoon dollartekens in de ogen en de provincie – die in de jaren negentig nog meewerkte aan het verzoek bij de Unesco – heeft boter op het hoofd. Als we deze zaak verliezen, betekent dat een ernstige uitholling van de waarde van de werelderfgoedlijst. Het zou een ongewenst precedent scheppen voor andere monumenten in Nederland.’ De Raad van State doet binnen enkele weken uitspraak.

Verschenen als juridische column in Binnenlands Bestuur op 6 februari 2004.