Maurice Swirc

Grote bedrijven ontvangen jaarlijks tweederde van de ruim 35 miljard euro aan Europese landbouwsubdsidies. In Nederland zijn dat ongeveer honderd firma’s.

De grootste tien Nederlandse ontvangers kregen de afgelopen vijf jaar ongeveer een derde van het totaal beschikbare bedrag. Dat blijkt uit gegevens die de Evert Vermeer Stichting via een wob-procedure van het ministerie van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit ontving. Uit die gegevens blijkt ook hoeveel subsidie individuele boerenbedrijven ontvingen. Tientallen boeren proberen bekendmaking van door hen ontvangen subsidiebedragen via de rechter tegen te houden. Op één boer na krijgen alle bezwaarmakers nul op rekest.

De aan de PvdA gelieerde Evert Vermeer Stichting deed het wob-verzoek in de hoop op meer transparantie over de subsidies ‘zodat een beter debat over het nut ervan kan worden gevoerd’. In enkele andere landen zijn de gegevens al openbaar. Afgedwongen door het wob-verzoek kondigde minister Veerman van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit in augustus zijn plan aan om de subsidiegegevens van tienduizenden Nederlandse bedrijven openbaar te maken. Vijfenvijftig boerenbedrijven maken bezwaar tegen dat voornemen. Zij beroepen zich op de bescherming van hun privacy. De minister wijst op het belang van transparantie.

De voorzieningenrechtbanken in onder meer Assen, Groningen en Utrecht toetsen de eis tot openbaarmaking van de Evert Vermeer Stichting aan de uitzonderingsmogelijkheden in de Wet Openbaarheid van Bestuur. Deze zijn niet van toepassing, luidt de conclusie. Van schending van de persoonlijke levenssfeer van de boeren is ook geen sprake. Verder ondervinden de betreffende bedrijven geen onevenredig nadeel van de openbaarmaking. Alleen de gegevens van een boer uit Ommen blijven voorlopig geheim, maar deze uitspraak van de rechtbank in Zwolle heeft geen directe gevolgen voor openbaarmaking van andere subsidiegegevens.

Na bestudering van onder meer export- en importsubsidies, productsubsidies en rechtstreekse inkomenssteun kwamen de onderzoekers van de Evert Vermeer Stichting tot een hitlijst van de grootste subsidieontvangers. Onder de grootontvangers bevinden zich opvallende namen zoals tabaksfabrikant Philip Morris (6.5 miljoen), chemieconcern DSM (8 miljoen), bierbrouwer Heineken (9 miljoen) en snoepfabrikant Van Melle (41 miljoen). De belangrijkste ontvangers zijn de grote voedingsconcerns. Zuivelcoöperatie Campina (587 miljoen) benadrukt in reactie op de vrijgekomen gegevens dat ontvangen subsidiebedragen worden doorgesluisd naar individuele boeren.

Kamerleden van de SP en de PvdA klagen eind oktober tijdens de behandeling van de landbouwbegroting bij minister Veerman over de presentatie van de subsidiegegevens. Die is volgens de Kamerleden chaotisch en te weinig inzichtelijk. Volgens PvdA-Kamerlid Harm Evert Waalkens is bijvoorbeeld onduidelijk welk bedrag daadwerkelijk terechtkomt bij individuele boeren. SP-Kamerlid Krista van Velzen verzoekt aanpassing van de gegevens zodat ‘een gemiddeld Kamerlid ook kan begrijpen wat er staat.’ Minister Veerman vindt dat de Kamerleden zeuren en tevreden moeten zijn met wat ze in handen hebben. ‘Het kan natuurlijk altijd beter. Bij een volgende gelegenheid zullen wij dan ook zeker bezien of het beter kan.’

Waalkens: ‘De minister ontloopt hier echt zijn verantwoordelijkheid. Als overheidsorgaan heb je de plicht om gegevens die middels de wob zijn opgevraagd op een nette manier aan te leveren. Het gaat hier wel om publiek geld.’ De Evert Vermeer Stichting is inmiddels in gesprek met het landbouwministerie over de problemen rondom de aangeleverde gegevens en hoopt binnenkort nadere onderzoeksresultaten te presenteren.

Verschenen als juridische column in Binnenlands Bestuur op 11 november 2005.