Maurice Swirc

Sovjet-dictator Josef Stalin stichtte begin jaren dertig de Joodse Autonome Regio aan de Chinees-Russische grens. Dit Joodse thuisland moest in het verre oosten van Rusland een socialistisch alternatief worden voor Palestina. Een reportage.

‘Weet je wat een van de belangrijkste kenmerken is van Joden? Het feit dat ze altijd geloven dat alles weer in orde komt’ zegt Evgenia Yudina (21) met een glimlach. ‘En Joden hebben de beste humor’ vult Maria Vorobiypova (21) aan. Zij studeren samen met vierendertig anderen Jiddisch aan het Pedagogisch instituut in Birobidzhan, de hoofdstad van de Joodse Autonome Regio aan de Chinees-Russische grens in het verre Dit Joodse thuisland werd begin jaren dertig als socialistisch alternatief voor Palestina gesticht door Sovjet-dictator Josef Stalin.  oosten van Siberië.  Tijdens de les Jiddisch zet docente Yelena Belyaeva (31) ter afwisseling een Hebreeuws liedje in. De studenten – allen niet-Joods – zingen uit volle borst mee.  Belyaeva is een prominent figuur binnen de lokale joodse gemeenschap, al is ze zelf niet Joods.‘Veel mensen denken dat ik echt Joods ben. Ik spreek twee Joodse talen en weet veel over de Joodse geschiedenis en cultuur, vaak veel meer dan de Joden zelf’ vertelt Belyaeva trots. ‘Voor mij is het heel normaal om rond te lopen met een Davidsster om mijn nek. In Birobidzhan is er geen duidelijk onderscheid  tussen Joden en niet Joden. Mensen voelen zich joods omdat ze in de Joodse Autonome Regio wonen.’  

Terwijl elders in Rusland sprake is van groeiend antisemitisme, kent Birobidzhan het verschijnsel van de trotse niet-Joodse Joden. Zij zijn het produkt van decennialange Sovjet-propaganda die het jodendom reduceerde tot de flinterdunne ‘Joodse nationaliteit’. Na de val van het communisme raakte een groeiend aantal mensen zonder Joodse achtergrond in Birobidzhan geinteresseerd in het het Jodendom. In de praktijk is het een Jodendom dat weinig te maken heeft met de Joodse religie en cultuur. Het behelst niet veel meer dan de Jiddische taal en de boeken van enkele klassieke schrijvers. In het kader daarvan is het slechts een kleine stap om jezelf Joods te noemen.  

De tienduizenden Joden die vanaf eind jaren twintig door de propagandamachine van Stalin waren verleid – of gedwongen – om te bouwen aan de droom van een Joods-arbeidersparadijs in het verre oosten aan de Chinese grens, kwamen bedrogen uit. De leefomstandigheden bleken dramatisch slecht: erbarmelijke behuizing in een  moerasgebied met ijskoude winters en hete zomers met de alom aanwezige malaria-mug. Het merendeel van de bewoners wist niets van landbouw – zeker niet op de bijna onbebouwbare grond – en kreeg te maken met honger, ziekte en soms zelfs gedwongen prostitutie. Onbekend met deze werkelijkheid vertrokken in de loop der jaren tienduizenden joden – vrijwillig of gedwongen – naar het Siberisch Zion dat in 1934 een officiële status kreeg. Zelfs enkele idealisten uit onder meer Brazlië, België en ook Palestina reisden af naar het verre oosten. De meeste buitenlanders pakten binnen een jaar weer hun koffers. Eind jaren dertig viel Birobidzhan ten prooi aan de toenemende paranoia van Stalin en werd  de voltallige leiding van de Joodse Autonome Regio geliquideerd. De staat promootte Jiddisch nog als de officiële tweede taal  tot in 1949. In dat jaar werden alle Joodse instellingen – zoals het Joodse theater en de scholen – definitief gesloten door de staat. Het Joodse percentage van de bevolking bedroeg overigens zelfs op zijn toppunt nooit meer dan twintig procent. Pas in de jaren tachtig kregen de Joden  iets van hun godsdienstvrijheid terug. Na de val van de Sovjet Unie vertrokken de meeste Joden naar Israël.

Anno 2005 zijn naar schatting slechts vijfduizend van de ruim 200.000 inwoners joods.  Een van hen is Fira Kofman (88). Zij arriveerde in 1936 en is daarmee een  van de laatste nog levende getuigen van de beginjaren. Tot voor kort was ze de gids van het lokale historisch museum. Bij het nemen van de foto’s in haar woning neemt zij als vanzelfsprekend de klassieke pose aan van de Sovjet-burger: met de kin omhoog en vastberaden turend in de verte. ‘Natuurlijk waren die beginjaren zwaar, maar uiteindelijk hebben we de droom van de Joodse Autonome Regio laten uitkomen’ verhaalt Kofman. ‘Kijk nu eens rond in Birobidzhan: allemaal mooie straten en gebouwen. Verschillende ervan – zoals de kleuterschool – heb ik met mijn eigen handen gebouwd’ zegt Kofman. Over het feit dat anno 2005 nog maar weinig joden in de joodse autonome regio wonen, wil Kofman niets horen. ‘Niemand weet hoeveel er hier precies zijn. Ik heb niets met al dat negatieve gepraat.’

‘Bijna iedereen die iets afweet van het Jodendom is vertrokken’ zegt Dov Kofman (geen familie), een kleine, kromgebogen 56- jarige man met lange grijze baard. Hij leidt al jaren de diensten in Beit Tchoova, een kleine congregatie in een schuurachtig huisje dat schuil gaat achter enkele bomen en staat naast enkele vervallen flats.  Aan het begin van de jaren tachtig leerde de toenmalige wiskundeleraar zichzelf over het Judaisme. Naar eigen zeggen werd Kofman in de jaren daarna herhaaldelijk gearresteerd voor het geven van Joodse les aan jongeren.  ‘Het enige dat overblijft in Birobidzhan, is een  allesverplettende leegte. Al die jaren van Sovjet-propaganda hebben ervoor gezorgd dat mensen niet echt meer weten wat het betekent om Joods te zijn.’Kofman opent de gedecoreerde kast waarin de Torahrollen thuishoren en toont enkele kale stokken. ‘Onze Torah-rollen zijn een tijdje geleden gestolen. Ik weet precies wie de daders zijn, maar de politie heeft ze nooit gepakt. Ik denk eerlijk gezegd dat de politie ze ook niet wíl pakken. Het is niet belangrijk genoeg voor ze.’ 

Lev Toitman (80), de president van officiële lokale Joodse gemeenschap ‘Freid’ ziet de toekomst aanzienlijk zonniger in en noemt Birobidzhan zelfs ‘een klein Israël’. ‘Iedereen die dat wil, mag actief worden bij de Joodse gemeenschap. We maken geen onderscheid tussen Joden en niet-Joden. Veel niet-Joodse kinderen leren op onze zondagsschool over de Joodse tradities. Prachtig toch? Misschien is er juist daardoor geen spoor van antisemitisme in onze regio. De afgelopen jaren was er niet één antisemitisch incident. Daar ben ik trots op.’ aldus Toitman.  Vorig jaar was een grootse, feestelijke opening van een gloednieuwe synagoge in Birobidzhan. Toitman was de drijvende kracht achter de realisatie ervan, samen met de streng-religieuze Chabad-beweging. De staat subsidieerde de bouw van de synagoge, een unicum in de Russiche geschiedenis. 

‘Joods ben je natuurlijk alleen krachtens de Joodse wet’zegt de traditioneel geklede rabbijn Mordechai Scheiner (34), die in 2002 aankwam vanuit Israël. ‘Maar ik vind het prima als niet-Joden zeggen dat ze zich verbonden voelen met het Jodendom. Dat betekent in ieder geval dat ze ons respecteren.’ Toch is volgens de rabbijn het dagelijks leven in Birobidzhan niet ideaal. Wie hier volgens de Joodse wet wil leven, heeft een probleem, legt Scheiner uit. Een bezoek aan de lokale voedselwinkel Tsimes, maakt verheldert direct waarover de rabbijn het heeft. De reclameletters van de winkel zijn Hebreeuws, maar er ligt niets Joods in de schappen. Zelfs grote stukken gerookte ham prijken in de vitrines, omringd door Hebreeuwse teksten. ‘Groenten en  vis kunnen we in Birobidzhan wel kopen, maar brood bakken we zelf thuis en veel dingen importeren we uit Moskou’ aldus Scheiner, die met zijn gezin een van de weinige joden in Birobidzhan is die zich houdt aan de joodse spijswetten. Volgens Scheiner is het voor veel joden – met name de ouderen – na decennia van onderdrukking van de Joodse religie nog steeds lastig om te geloven dat het niet gevaarlijk meer is om ‘openlijk Joods’ te zijn.  ‘Het belangrijkste dat ik doe om daar verandering in te brengen is heel simpel: ik loop door de straten van Birobidzhan zonder dat ik mezelf of mijn religie verberg.’  

Tatyana Mesamed (59), conrector van de lokale Joodse lagere school, vertrok begin jaren negentig -zoals velen anderen – naar Israël. ‘We dachten daar een beter leven te krijgen, maar dat viel nogal tegen. Mensen houden daar niet zo van Russische Joden.’ Het lukte Tatyana, haar man en dochter niet om meer dan eenvoudige frabrieksbaantjes te krijgen. ‘Ik miste Birbobidzhan ook vreselijk; de mensen, de straatjes, de natuur, alles!’ Binnen een jaar keerde de familie Mesamed terug naar Birobidzhan. ‘Birobidzhan is mijn thuis.’ zegt Mesamed. Over de nieuwe synagoge van Rabbijn Scheiner is ze niet erg enthousiast. ‘Ik kom er eerlijk gezegd nooit. Mijn hart ligt bij de oude synagoge van Dov. Die is misschien minder mooi, maar dat oude gebouwtje staat wel symbool voor onze geschiedenis en is verbonden aan mooie herinneringen. Ik weet dat veel anderen er ook zo over denken. Je kan je eigen geschiedenis niet zomaar wegwuiven.’

Verschenen in Trouw