Maurice Swirc

Door de toetreding van Roemenië en Bulgarije tot de EU, werd in januari de vorming van een extreemrechtse fractie in het Europees parlement mogelijk. Maar ook buiten die fractie is extreemrechts in het parlement hoorbaar, bijvoorbeeld vanuit de eurosceptische fractie waarvan de ChristenUnie deel uitmaakt.

Dimitar Stoyanov is met zijn 23 jaar het jongste lid van het Europese parlement. Maar zijn bovengemiddelde bekendheid onder collega-parlementariërs heeft weinig te maken met dit leeftijdsrecord. De gemillimeterde Bulgaar, die lid is van de ultranationalistische partij Ataka (aanvallen), dankt zijn bekendheid aan een mailtje dat hij vorig jaar september aan zijn aanstaande collega’s stuurde. Naar aanleiding van de verkiezing van een Roma als Europarlementariër van het jaar schreef hij: ‘Tienduizenden zigeunermeisjes zijn veel mooier dan deze respectabele dame.’ En: ‘Als je geluk hebt kun je er zelfs één (van twaalf of dertien jaar) kopen om mee te trouwen. De beste zijn behoorlijk duur: vijfduizend euro per stuk zelfs!’ Stoyanov kreeg een stroom verontwaardigde emails terug.  

Stoyanov is een van de zes rechtsextremisten die, dankzij de toetreding van Roemenië en Bulgarije tot de EU, sinds 1 januari Europarlementariër zijn. Dankzij hen werd de vorming van een in nationalistische kringen lang gekoesterde droom werkelijkheid: een extreem-rechtse fractie in het Europees parlement. Vaker werden daartoe pogingen ondernomen, maar die strandden door onderlinge tegenstellingen. Volgens de Europese regels zijn voor een EP-fractie twintig leden uit zes verschillende landen nodig. Dankzij de toetreding van Bulgarije en Roemenië wordt nu aan die voorwaarde voldaan en bestaat sinds 15 januari de EP-fractie Identiteit, Traditie en Soevereiniteit (ITS). Met slechts 21 parlementariërs is sprake van een broze alliantie. Als twee leden uit de fractie stappen, wat niet ondenkbeeldig is gezien het grote aantal twisten in extreem-rechtse kring, is de ITS al weer verleden tijd. Daarom zoekt de ITS-fractie driftig verder naar potentiële versterking. Daarnaast hopen ze extra leden binnen te krijgen via de aanstaande EP-verkiezingen in Bulgarije en Roemenie. ITS is verder duidelijk een gelegenheidsverbond. Zo droomt Andreas Moelzter van de Oostenrijkse Vrijheids Partij (FPÖ) van Jorg Haider nog altijd van de herovering van Zuid Tirol op de Italianen. Daar moet hij niet mee aankomen bij ITS-fractiegenoot Andrea Mussolini, kleindochter en bewonderaar van <i>Il Duce<i>, de Italiaanse facistische leider Benito Mussolini. Jean-Marie Le Pen (‘de Holocaust is “een detail in de geschiedenis” ’) zit samen met zes andere leden van het rechtsextreme Front National, waaronder zijn dochter Marine, in het parlement. Leden van zijn partij hebben Jorg Haider in het verleden nogal eens weggezet als iemand die teveel affiniteit voor Adolf Hitler toont. Andersom zegt Moeltzer dat Le Pen een ‘vreselijke reputatie’ heeft in Oostenrijk, ook onder de aanhang van de FPÖ. De ITS-fractie telt verder vijf leden van de ultranationalistische Groot Roemenië-beweging.  Deze nieuwkomers hebben gemeen met de Bulgaarse Stoyanov dat zij met openlijk antisemitische, homofobe en vrouwonvriendelijke uitlatingen hun kersverse fractiegenoten van bijvoorbeeld het Vlaams Belang in verlegenheid plegen te brengen. Zij werken in België juist hard aan het doorbreken van het <i>cordon sanitaire<i> rondom het Front. Het Britse onafhankelijke EP-lid Ashley Mote tenslotte werd met de haren bij de ITS-fractie gesleept. Mote zat eerder bij de anti-Europese Independance Party, maar werd daar wegens misbruik van fondsen uitgegooid.

De fractieleden hoeven alleen tien bondige ‘basisprincipes’ te onderschrijven die vooral gaan over bescherming van de nationale identiteit en strijd tegen de Europese bureaucratie. Nu hebben de betrokken Europarlementariërs, die zichzelf  ‘nationalistisch rechts’ noemen, als nieuwe fractie opeens recht op honderdduizenden euros’s extra voor fractieondersteuning. ‘Ze kunnen meer mensen aannemen, die echt niet alleen voor het Europees parlement worden ingezet,’ zegt Rinke van den Brink, kenner van extreem-rechts in Europa en auteur van verschillende boeken over dat onderwerp. ‘Ze krijgen verder meer geld voor tolken en het betekent dat we te maken gaan krijgen met een nieuwe fenomeen: ITS-persconferenties.’ Ook krijgen de partijen door de fractievorming meer spreektijd. Volgens een intern verdeelsysteem zou de ITS-fractie nu ook vicevoorzitters van parlementscommissies mogen leveren, maar dat is door andere fracties meteen geblokkeerd.  

‘Het heeft zeker invloed op de algehele sfeer dat zo’n fascistisch blok nu in het parlement zit. Je merkt gewoon dat extreem rechts hier zichtbaarder is geworden,’ zegt PvdA-Europarlementariër Jan Marinus Wiersma. Als voorbeeld noemt hij de conferentie van fractievoorzitters waarin nu ook Bruno Gollnisch van het Franse Front National als ITS-fractievoorzitter zitting heeft. Deze hoogleraar Japans aan de universiteit van Lyon werd in Frankrijk onlangs veroordeeld wegens ontkenning van de Holocaust en zorgde voor grote ophef toen hij voormalig Klu-Kluxclan-leider David Duke, berucht om zijn openlijke rassen- en jodenhaat, rondleidde door het Europees parlement.  ‘Opeens voert die Gollnisch uitgebreid het woord in het hoogste orgaan van het parlement. Dat is echt nieuw,’ zegt Wiersma, die bij de laatste voorzittersvergadering als plaatsvervanger de Socialistische fractie vertegenwoordigde. Gollnisch verdedigde tijdens de vergadering de Poolse afgevaardigde Maciej Giertych, die in het parlement opereert als ‘onafhankelijk lid’ en die onlangs een antisemitisch boekje publiceerde met de titel ‘Beschavingen in Europa ten oorlog’. In het boekje, dat getooid is met het embleem van de Europese Unie, worden Joden onder andere afgeschilderd als ‘een tragische gemeenschap’. Giertych schrijft: ‘Joden zijn geen pioniers. Zij veroveren geen nieuwe werelden, maar vestigen zich bij voorkeur tussen andere gemeenschappen, en daarbij vooral tussen de rijken.’ Daarmee maakt de auteur volgens het Europees Joods Congres gebruik van eeuwenoude antisemitische stereotypen. De voorzitter van het parlement gelaste direct een onderzoek naar de financiering van het geschrift. ‘Figuren als Gollnisch provoceren graag en hij ging tijdens de vergadering dan ook uitgebreid in op de kwestie rondom Giertych,’ vertelt Wiersma. ‘De voorzitter probeert dat wel binnen de perken te houden, maar al met al zit je er dan toch wel een beetje ongemakkelijk bij.’

Saillant detail is dat de twee leden van de gecombineerde Christenunie-SGP-fractie in het Europees parlement zitting hebben in de fractie van de Onafhankelijkheid en Democratie Groep (O&D), die bekend staat als eurosceptisch, conservatief en streng christelijk. In de fractie zit ook de Liga van Poolse Families, de fundamentalistisch-katholieke Poolse regeringspartij, waarvan de 71-jarige Giertych, hoogleraar bosbouw, prominent lid is.  Zijn zoon is voor dezelfde partij vicepremier en minister van Onderwijs. Zelf stapte Giertych na een jaar met ruzie uit de mede door hem opgerichte O&D groep. Een van de twee Poolse leden die nog wel in de O&D-fractie zitten is Urszula Krupa. Zij is inmiddels uit de Liga van Poolse Families gestapt. Witold Tomzcak van O&D staat op zijn eigen webpagina wel nog vermeld als lid van de Poolse partij.  Een ander lid van de O&D-factie is de Griek George Karatzaferis. In eigen land is hij omstreden vanwege zijn openlijke antisemitische en homofobe opvattingen. Ook de omstreden Franse nationalist Philippe de Villiers, bepleiter van de doodstraf en op uiterst rechts een politiek concurrent van het Le Pen, maakt met twee partijgenoten deel uit van de O&D-fractie. Tot vorig jaar zat ook de extremistiche Lega Nord uit Italië in de fractie, maar werd daar vervolgens vanwege openlijk racistische uitlatingen uitgezet.

Hans Blokland van de ChristenUnie-SGP-fractie was persoonlijk betrokken bij de vorming van O&D in 2004. Was het geen bezwaar om in een fractie te stappen met iemand als bijvoorbeeld Giertych?  Blokland vindt van niet: ‘Iedereen heeft heel duidelijk een verklaring ondertekend, waarin ze beloven zich verre te houden van het doen van bijvoorbeeld antisemitische uitlatingen. Ook meneer Giertych heeft toen deze verklaring ondertekend. Zodra iemand zich daar niet aan houdt, moeten die de groep verlaten.’ Over het recente boekje van Giertych zegt Blokland: ‘Bepaalde passages zijn buitengewoon onaardig. Maar het is, denk ik, lastig om het vanuit juridisch oogpunt als antisemitisch te bestempelen.’ Over de tekstpassage, waarin Giertych schrijft dat Joden zich bij voorkeur vestigen tussen ‘de rijken’ zegt Blokland: ‘Dat is een nare en vervelende passage, maar antisemitisch wil ik het niet noemen. Ik denk dat Giertych niet bedoelde de Joden te beledigen.’ Bovendien: ‘Je kan ook in Nederland veel nare uitspraken over Joden en christenen doen zonder dat je daarvoor wordt veroordeeld,’ voegt Blokland eraan toe. Dat ook O&D-fractiegenoot Karatzaferis antisemitische standpunten verkondigt, bijvoorbeeld door te stellen dat er een Joods complot achter de aanslagen van op 11 september zit, is Blokland ‘volledig onbekend.’ De ChristenUnie-voorman erkent desgevraagd zich weleens ‘ongemakkelijk’ te voelen in de O&D groep. Met zijn fractiegenoten deelt hij vooral standpunten over ethische kwesties als abortus, homohuwelijk en stamcelonderzoek, geeft hij aan.

Henk van Rhee, directeur van het partijbureau van de ChristenUnie deelt dat ongemak: ‘We zijn heel erg aan het nadenken of die fractie wel de ideale plaats is voor de ChristenUnie. Mocht inderdaad blijken dat mensen in die groep antisemitisch zijn, dan hebben we daar een serieus probleem.’ Van Rhee geeft aan dat er onderzoek is gedaan naar de andere partijen in de fractie en dat de uiteindelijke conclusie was ‘dat het hier niet ging om antisemieten’. Dat bijvoorbeeld Karatzaferis al jaren in publicaties over extreem rechts figureert, bijvoorbeeld in een rapport over racisme, antisemitisme en xenofobie van de Raad van Europa uit 2005, is hem evenwel onbekend. Op de vraag of het boekje van Giertych en in het bijzonder de gewraakte passage, antisemitisch is, wil Van Rhee niet inhoudelijk ingaan. ‘Ik vind dat het vooral aan Joden is om te beoordelen of daar sprake van is.’  ‘Ik denk dat het wijs zou zijn als de ChristenUnie het lidmaatschap van deze fractie heroverweegt,’ zegt wetenschappelijk onderzoeker Jean-Yves Camus. Hij is expert op het terrein van extreem rechts en auteur van het rapport voor de Raad van Europa. ‘Het risico bestaat dat het beeld van de ChristenUnie in het buitenland wordt besmet door zich aan te sluiten bij de Onafhankelijkheid en Democratie Groep.’ Er bestaan overigens wel verschillen met de ITS-groep, benadrukt Camus. ‘De O&D groep onderneemt soms stappen door zichzelf te distantiëren van racistische partijen, bijvoorbeeld door zich vorig jaar te ontdoen van de Italiaanse Lega Nord leden. Het verschil met de ITS is dat de O&D eruit wil zien als een respectabele groep die bestaat uit reguliere partijen.’

Het luidere geluid van extreemrechtse EP-leden staat voor veel meer dan alleen de gevolgen in het parlement zelf, benadrukt Camus. ‘Het maakt duidelijk dat vooral in de nieuwe EU-lidstaten miljoenen mensen stemmen op partijen die duidelijk andere ideëen hebben over een democratische rechtsstaat. Dat is een feit, waar andere politici niet schouderophalend aan voorbij mogen gaan,’ meent de Fransman. ‘Verder zorgt de vorming van de ITS-fractie ook voor iets anders. In die fractie zitten echt openlijke fascisten en antisemieten. Partijen als het Front National en het Vlaams Belang proberen zichzelf al jaren als ‘mainstream’ te profileren. Door nu samen met openlijke fascisten als mevrouw Mussolini in de banken plaats te nemen, bevestigen deze partijen definitief dat ze in dezelfde hoek opereren. Ze tonen nu hun ware gezicht.’

Verschenen in PM Europa, vaktijdschrift over politiek en bestuur in Europa